უშგული და სვანური კოშკები: ევროპის ერთ-ერთი უმაღლესი დასახლების უნიკალური მემკვიდრეობა
უშგული მესტიის მუნიციპალიტეტში, ზღვის დონიდან 2 100 – 2 200 მეტრზე მდებარეობს და ევროპის ერთ-ერთ უმაღლეს მუდმივად დასახლებულ პუნქტად ითვლება. იგი ოთხი სოფლისგან (ჟიბიანი, ჩვიბიანი, ჩაჟაში და მურყმელი) შედგება და UNESCO-ს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლთა ნუსხაშია შეტანილი.
ამ სტატიაში გაგაცნობთ უშგულის ისტორიას, სვანური კოშკებისა და მაჩუბების უნიკალურ არქიტექტურას და იმ გამოწვევებს, რომლებიც ამ უძველეს ძეგლებს უკავშირდება.
სვანური კოშკები და მაჩუბები: როგორ შენდებოდა საუკუნეების წინ
უშგულის მთავარი სავიზიტო ბარათი IX–XII საუკუნეებში აგებული თავდაცვითი კოშკები და საცხოვრებელი კომპლექსები — მაჩუბებია.
- თავდაცვითი ფუნქცია: კოშკების სიმაღლე საშუალოდ 20–25 მეტრია და 4-5 სართულისგან შედგება. პირველი სართული ყრუ იყო, ხოლო შესასვლელი მეორე სართულზე მდებარეობდა, სადაც ასასვლელად ხის მისადგმელ კიბეს იყენებდნენ — საფრთხის დროს ოჯახი კიბეს ზემოთ აიტანდა და კოშკი აუღებელ ციხესიმაგრედ იქცეოდა.
- მაჩუბი — ზამთრის საცხოვრებელი: კოშკის გვერდით აშენებული ორსართულიანი ქვის სახლი (მაჩუბი) ოჯახისა და შინაური პირუტყვის ზამთრის სადგომს წარმოადგენდა. სპეციალური ხის ტიხრები (გავაკი) სივრცეს ისე ყოფდა, რომ საქონლის სითბო მთელ სახლს ათბობდა.
კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის მნიშვნელობა
მკაცრი კლიმატური პირობების, უხვი თოვლისა და დროის ზემოქმედების გამო, უშგულის უძველეს კოშკებსა და მაჩუბებს მუდმივი მოვლა და რესტავრაცია სჭირდება. წლების განმავლობაში ადგილობრივი მოსახლეობა და ხელოვანები (მათ შორის, უშგულის მკვიდრი ცნობილი რეჟისორი მარიამ ხაჭვანი) არაერთხელ საუბრობდნენ ძეგლების დაზიანებისა და რეაბილიტაციის აუცილებლობაზე.
ბოლო წლებში ჩაჟაშსა და უშგულის სხვა უბნებში არაერთი კოშკისა და მაჩუბის გამაგრებითი სამუშაოები ჩატარდა, თუმცა კულტურული მემკვიდრეობის შენარჩუნება კვლავ მთავარ პრიორიტეტად რჩება როგორც სახელმწიფოსთვის, ისე საერთაშორისო ორგანიზაციებისთვის.
რატომ უნდა მოინახულოთ უშგული?
უშგული უნიკალურია იმით, რომ აქ შუა საუკუნეების არქიტექტურა და ავთენტური სვანური ყოფა პირვანდელი სახით არის შემორჩენილი:
- ლამარიას სამონასტრო კომპლექსი: IX–X საუკუნეების ღვთისმშობლის სახელობის ეკლესია, რომელიც სოფლის განაპირას, მწვერვალ შხარას ფონზე დგას.
- თამარ მეფის კოშკები: ლეგენდის თანახმად, უშგულში მდებარე ციხე-კოშკებს თამარ მეფე ზაფხულის რეზიდენციად იყენებდა.
- ცოცხალი მუზეუმი: სოფელი ჩაჟაში მთლიანად მუზეუმ-ნაკრძალადაა გამოცხადებული, სადაც 200-მდე ისტორიული ნაგებობაა დაცული.





